Qazaqstan Respýblıkasy Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń buıryǵy  №18-02/400

2015 jylǵy 30 sáýir, Astana qalasy Memlekettik orman qory ýchaskelerinde shaıyrdy, aǵash shyryndaryn, qosalqy súrek resýrstaryn daıyndaý qaǵıdalaryn, sondaı-aq súrekdińderden sól alynýy múmkin aımaqty bekitý týraly 2003 jylǵy 8 shildedegi Qazaqstan Respýblıkasy Orman kodeksiniń 13-baby 1-tarmaǵynyń 18-24) tarmaqshasyna jáne 96-babynyń 3-tarmaǵyna sáıkes buıyramyn: 1. Qosa berilip otyrǵan Memlekettik orman qory ýchakelerinde shaıyrdy, aǵash shyryndaryn, qosalqy súrek resýrstaryn daıyndaý qaǵıdalaryn, sondaı-aq súrekdińderden sól alynýy múmkin aımaq bekitilsin. 2. Qazaqstan Respýblıkasy Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıteti zańnamada belgilengen tártippen: 1) osy buıryqtyń Qazaqstan Respýblıkasynyń Ádilet mınıstrliginde memlekettik tirkelýin; 2) osy buıryq Qazaqstan Respýblıkasy Ádilet mınıstrliginde memlekettik tirkelgennen keıin kúntizbelik on kún ishinde onyń kóshirmesiniń merzimdi baspa basylymdarynda jáne «Ádilet» aqparattyq-quqyqtyq júıesinde resmı jarııalaýǵa jiberilýin; 3) osy buıryqtyń Qazaqstan Respýblıkasy Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń ınternet-resýrsynda ornalastyrylýyn qamtamasyz etsin. 3. Osy buıryq alǵashqy resmı jarııalanǵan kúninen keıin kúntizbelik on kún ótken soń qoldanysqa engiziledi. Mınıstr A.MAMYTBEKOV Qazaqstan Respýblıkasy Aýyl sharýashylyǵy mınıstriniń 2015 jylǵy 30 sáýirdegi № 18-02/400 buıryǵymen bekitilgen Memlekettik orman qory ýchakelerinde shaıyr, aǵash shyryndaryn, qosalqy súrek resýrstaryn daıyndaý qaǵıdalary, sondaı-aq súrekdińderden sól alynýy múmkin aımaq 1. Jalpy erejeler 1. Osy Memlekettik orman qory ýchakelerinde shaıyr, aǵash shyryndaryn, qosalqy súrek resýrstaryn daıyndaý qaǵıdalary, sondaı-aq súrekdińderden sól alynýy múmkin aımaq (budan ári – Qaǵıdalar) 2003 jylǵy 8 shildedegi Qazaqstan Respýblıkasy Orman kodeksiniń (budan ári – Kodeks) 13-baby 1-tarmaǵynyń 18-24) tarmaqshasyna jáne 96-babynyń 3-tarmaǵyna sáıkes ázirlendi jáne shaıyr, aǵash shyryndaryn, qosalqy súrek resýrstaryn daıyndaý tártibin aıqyndaıdy. 2. Osy Qaǵıdalarda mynadaı negizgi uǵymdar paıdalanylady: 1) aǵyzba – diń betiniń arnaıy ázirlengen ýchaskesi, onda shyryn aǵyzýdyń bir maýsymy ishinde shaıyr alý úshin jańa naýalar salyp, aǵyzba jabdyǵyn ornatady; 2) barras – keýip qalǵan shaıyr; 3) sýlfıtti-spırt tunbasy – aǵash sellıýlozasyn sýlfıtpen qaınatý kezinde paıda bolatyn aǵash-hımııa óndirisiniń qaldyǵy; 4) sýlfıtti-ashytqy ashymaǵy – sýlfıtti-spırt tunbasyn óndirý kezinde alynatyn ashytqy ónerkásibiniń qaldyǵy; 5) tilik – shaıyr alý úshin salynatyn aǵyzbadaǵy tilik; 6) shaıyr – qylqan japyraqty aǵashtar búlingen kezde bólinetin qara maı tárizdi zat; 7) shaıyr, aǵash shyryndaryn jáne qosalqy súrek resýrstaryn daıyndaý jónindegi ázirlik jumystary – qaýipsiz eńbek jaǵdaılaryn qamtamasyz etetin jumystar: qaýipti (ilingen, qurǵaq, keýip qalǵan, fıto – jáne entomozııankester nuqsan keltirgen) aǵashtardy jınaý, aǵashtardyń janynda jumys jasaý úshin oryndardy tazartý, tilik salý úshin kedergi keltiretin butaqshalardy kesý, sondaı-aq ýaqytsha mańyzy bar qurylystar, kirme joldar salý, aǵash kesý quqyǵynsyz móldekke shyryn aǵyzýǵa berilgen ekpelerdi bólý, sól aǵyzý úshin jaramdy aǵashtardy tańdaý, tilikterdi belgileý, tilikterdi qyzartý, tilikterdi sulbalaý, naýalar ótkizý, tilik jabdyqtaryn ornatý. Sól aǵyzýdy júrgizetin orman paıdalanýshylar uzaq merzimdi paıdalaný týraly shart pen ekpelerdi sól aǵyzýǵa berý aktisine qol qoıylǵan sátten bastap daıyndyq jumystaryn júrgizedi. Naýa tartý jáne tilik jabdyqtaryn ornatý súrek jibigennen keıingi kóktem mezgilinde aǵash kesý bıletin alǵannan keıin júrgiziledi; 8) shaıyr men aǵash shyryndaryn daıyndaý jónindegi negizgi óndiristik jumystar – arnaıy jaraqatty – jańa tilikterdi turaqty engizý, shaıyrlardyń shyǵý údetkishterimen jańa ekpelerdi óńdeý, naýalardy tazartý arqyly shaıyrlar men barrasty kezeń-kezeńimen jınaý, shaıyrlar men barrasty ydysqa salý jáne olardyń ormanda saqtalýyn uıymdastyrý, ormannan shaıyrlar men barrasty tasymaldaý, ydysty ólsheý jáne tańbalaý, shaıyrlar men barrasty tutynýshylarǵa jóneltý; 9) shaıyr men aǵash shyryndaryn daıyndaý jónindegi qorytyndy jumystar – aǵashtardan tilik jabdyqtaryn alý, ony jóndeý jáne jınaý, al sól aǵyzý merzimi aıaqtalǵan kezde – tilik jabdyqtaryn jınap, olardy saqtaý ornyna tasymaldaý, ýaqytsha qurylystardy jınaý. Shyryn aǵyzýdy júrgizetin orman paıdalanýshylar shyryn aǵyzý aıaqtalatyn tıisti jyldyń 31 jeltoqsanynan keshiktirmeı barlyq jumysty aıaqtap, kespeaǵashta tilik jabdyqtaryn jınaıdy, onyń aıaqtalýy aǵash kesý bıletinde jáne uzaq merzimdi orman paıdalaný shartynda kórsetiledi; 10) shoq aǵashtar – ormannyń kólemi bir gektarǵa deıin shaǵyn ýchaskesi; 11) shyryn aǵyzý – aǵashtardyń ósýi kezeńinde olardan shaıyr, shyryn alý úshin olardyń dińderdiń ádeıi búldirý. 2. Shaıyr daıyndaý tártibi 3. Memlekettik orman qory ýchaskelerinde shaıyr daıyndaý pisip-jetilgen jáne jasamys aǵashtarda júzege asyrylady, olar sól aǵyzýdyń belgilengen merzimi aıaqtalǵannan keıin basty maqsatta paıdalaný úshin aǵash kesýge taǵaıyndalady. Pisip-jetilgen jáne jasamys aǵashtardyń jetispeýshiligi kezinde sól aǵyzý aıaqtalǵan merzimde kesý jasyna jetetin pisip qalǵan aǵashtardyń sólin aǵyzýǵa jol beriledi. 4. Taıaýdaǵy 10-15 jylda basty maqsatta paıdalaný úshin kesý júrgizilmeıtin ekpeler sól aǵyzýǵa belgilenbeıdi. 5. Sól aǵyzýǵa: 1) qaraǵaı – quramynda keminde úsh birlik qaraǵaı bar bonıtettiń 1-4-synyptary; 2) balqaraǵaı – quramynda keminde tórt birlik balqaraǵaı bar bonıtettiń 1-3-synyptary; 3) shyrsha – quramynda keminde bes birlik shyrsha bar bonıtettiń 1-3-synyptary taǵaıyndalady. Sonymen birge sól aǵyzýǵa maıqaraǵaı – quramynda keminde bes birlik maıqaraǵaı bar bonıtettiń 1-3-synyptary taǵaıyndalady. 6. Sól aǵyzý úshin saý aǵashtar: 1) eleýli nuqsan kelmegen: dıametri jıyrma santımetr jáne odan joǵary qaraǵaılar men balqaraǵaılar; dıametri jıyrma tórt santımetr jáne odan joǵary shyrsha aǵashtary; dıametri jıyrma tórt santımetr jáne odan joǵary samyrsyn aǵashtary; 2) álsiregen jáne eleýli nuqsan kelgen aǵashtar kesýge eki jyl qalǵanda ǵana: dıametri on alty santımetrden jıyrma santımetrge deıin qaraǵaı jáne balqaraǵaı; dıametri jıyrma santımetr jáne odan joǵary aǵashtar jiberiledi. 7. Sól aǵyzýǵa: 1) orman zııankesteri men aýrýlary oshaqtaryn joıǵanǵa deıin olardaǵy ekpeler; 2) órtter, zııankester, aýrýlar jáne basqa da qolaısyz faktorlar nuqsan keltirgen jáne álsiretken ekpeler; 3) erekshe qorǵalǵan orman ýchaskeleri; 4) aǵash tuqymy ýchaskeleri, tuqymdyq shoq aǵashtar, tuqymdyqtar, artyqshylyǵy bar aǵashtar; 5) arnaıy sortımentter daıyndaý úshin iriktelgen aǵashtar taǵaıyndalmaıdy. 8. Sól aǵyzýǵa: 1) quramynda keminde úsh túp qaraǵaı bar ekpeler; 2) bonıtettiń 5-synybynyń qaraǵaı ekpeleri; 3) óz maqsatyn oryndaǵan qaraǵaı tuqymdyqtary men shoq aǵashtar; 4) basqa ekpeler arasynda ornalasqan alańy úsh gektarǵa deıingi qaraǵaı ekpeleriniń shaǵyn ýchaskeleri belgilenedi. Bul ekpelerdiń shyryn aǵyzý merzimi olardy kesýge berý merzimine baılanysty belgilenedi jáne ol on jyldan aspaıdy. 9. Shaıyr daıyndaýdy júzege asyrýshy orman paıdalanýshylar sól aǵyzý bastalǵanǵa deıin jyldar boıynsha bólý arqyly on jyl kezeńine arnalǵan sól aǵyzý josparyn jasap, ony orman ıelenýshimen kelisimdeıdi. 10. Orman ıelenýshiler uzaq merzimdi orman paıdalaný týraly shartqa jáne aǵash kesý josparyna sáıkes aldaǵy sól aǵyzý bastalatyn tıisti jyldyń 1 naýryzynan keshiktirmeı kesiletin eseptik kespeaǵashtardyń jyldyq kólemi sheginde ekpelerdi sól aǵyzýǵa shyǵarý josparynyń jobasyn jasaıdy. 11. Sól aǵyzýdy júrgizetin orman paıdalanýshylar sól aǵyzýǵa ekpelerdi shyǵarý josparynyń jobasymen tanysady. Sharttyń talaptaryna eskertýler bolǵan jaǵdaıda orman paıdalanýshylar ekpelerdi turǵan kúıinde zerttep, tıisti jyldyń 1 mamyrynan keshiktirmeı orman ıelenýshige óziniń eskertpelerin habarlaıdy. Orman ıelenýshiler sól aǵyzýdy júrgizetin orman paıdalanýshynyń eskertpelerin qarap, olar kelip túsken sátten bastap úsh jumys kúniniń ishinde qajettigine qaraı naqtylaý­lar engizedi. Ekpelerdi sól aǵyzýǵa bólý josparynyń jobasyn orman paıdalanýshylarmen kelisken­nen keıin ormandardy qorǵaý, kúzetý, molyqtyrý jáne orman paıdalaný máselelerimen aınalysatyn orman sharýashylyǵy memlekettik mekemesiniń basshysy on kúntizbelik kún ishinde bekitedi. 12. Ekpelerdi sól aǵyzýǵa shyǵarýdyń bekitilgen josparyna sáıkes orman ıelenýshiler olardy ekpelerdi sól aǵyzýǵa berý aktisi boıynsha sól aǵyzýdy júzege asyratyn orman paıdalanýshyǵa berýdi sól aǵyzý bastalý jylynyń 1 qazanynan keshiktirmeı osy Qaǵıdalarǵa 1-qosymshaǵa sáıkes nysan boıynsha júrgizedi. Berý aktisine sól aǵyzýǵa beriletin ekpelerdiń planshetterinen kóshirme qosa tirkeledi. Ormandardy qorǵaý, kúzetý, molyqtyrý jáne orman paıdalaný máselelerimen aınalysatyn memlekettik orman mekemelerinde osy Qaǵıdalarǵa 2-qosymshaǵa sáıkes nysan boıynsha sól aǵyzýda turǵan ekpelerdi esepke alý kitaby júrgiziledi, onda ekpelerdi sól aǵyzýǵa berý aktisine sáıkes tıisti jazbalar jasalady. 13. Ekpelerdi sól aǵyzýǵa bólý jáne olardy turǵan kúıinde resimdeý Qazaqstan Respýblıkasy Aýyl sharýashylyǵy mınıstriniń mindetin atqarýshynyń 2015 jylǵy 27 aqpandaǵy № 18-02/161 buıryǵymen bekitilgen Memlekettik orman qory ýchaskelerinde kespeaǵashtar bólý jáne taksasııalaý qaǵıdalaryna (Normatıvtik quqyqtyq aktilerdi memlekettik tirkeý tiziliminde № 10693 bolyp tirkelgen) sáıkes júrgiziledi. Móldek baǵandarynda oramnyń nómiri, móldek nómiri, móldek alańy, sondaı-aq sól aǵyzý bastalǵan jáne aıaqtalǵan jyl kórsetiledi. 14. Jazyp berilgen aǵash kesý bıleti men uzaq merzimdi orman paıdalaný shartyna sáıkes kespeaǵashtar paıdalanýdyń barlyq merziminde sól aǵyzýǵa beriledi jáne kesýge sól aǵyzýdyń belgilengen merzimi aıaqtalǵannan keıin ǵana beriledi. Sól aǵyzý jumystary aǵash kesý bıleti men uzaq merzimdi orman paıdalaný shartynda kórsetilgen belgilengen merzim aıaqtalǵanǵa deıin toqtatylmaıdy, sondaı-aq kespeaǵashtar sól aǵyzýdan merziminen buryn alyp qoıylmaıdy. 15. Ekpelerdi sól aǵyzýdan merziminen buryn alyp qoıýǵa ekpelerdiń sanıtarııalyq jaı-kúıi kúrt nasharlap ketken nemese órtterdiń kesirinen nuqsan kelgen jaǵdaılarda ǵana jol beriledi. Alyp qoıý orman ıelenýshiler orman patologynyń jáne aldaǵy alyp qoıý jaıynda úsh kúntizbelik kún buryn jazbasha túrde habarlama jiberiletin sól aǵyzýdy júrgizip jatqan orman paıdalanýshynyń qatysýymen jasalǵan osy Qaǵıdalarǵa 3-qosymshaǵa sáıkes nysan boıynsha ekpelerdi sól aǵyzýdan alyp qoıý aktisi boıynsha júrgiziledi. Sól aǵyzýdy júrgizip jatqan orman paıdalanýshy kelmegen jaǵdaıda jasalǵan akt túpkilikti bolyp tabylady. Bul rette jasalǵan akt qol qoıylǵan sátten bastap on kúntizbelik kún ishinde orman paıdalanýshyǵa jiberiledi. 16. Orman mekemesi boıynsha sól aǵyzýǵa jatatyn ekpelerdiń jalpy alańy sól aǵyzýdy júrgizý merzimine baılanysty jyl saıynǵy eseptik kespeaǵashtardyń eseligimen anyqtalady. Kespeaǵashty (móldekti) sól aǵyzýdan shyǵarý merzimi belgilengen sól aǵyzý jylynyń sońǵy jylymen anyqtalady. 17. Uzaq merzimdi orman paıdalaný týraly shartqa sáıkes sól aǵyzýdy júrgizetin orman paıdalanýshylar ekpelerdi sól aǵyzýǵa berý aktisine qol qoıǵan sátten bastap sól aǵyzý úshin shyǵarylǵan kespeaǵashtarda (móldekterde), al qajet bolǵan jaǵdaıda - olarmen aralas jatqan alańdarda mynadaı daıyndyq jumystaryn júrgizedi: 1) ýaqytsha qurylystar salý; 2) shaıyr qoımalaryn salý; 3) qoımalarǵa kirme joldar salý; 4) sól aǵyzýǵa berilgen kespeaǵashtardy aǵashtardy kespeı, lıterlerge bólý; 5) aǵashtar janynda jumys isteýge oryndar tazalaý; 6) tilik salýǵa kedergi keltiretin butaqshalardy kesý; 7) tilikterdi qyzartý. Osy qurylystarǵa kirme joldar tóseý ońasha ósip turǵan tabıǵı jańarýy jaqsy ekpelerdi (shoq aǵashtardy) aınalyp ótip júrgiziledi. 18. Naýalar júrgizý jáne tilik jabdyqtaryn ornatý kóktem mezgilinde, súrekter jibigen soń aǵash kesý bıletterin alǵannan keıin júzege asyrylady. Qabyldaǵyshtar aǵashtarǵa temir shegelermen bekitilmeıdi. 19. Jańa tilikter barlyq ósý kezeńi boıy ádettegideı sól aǵyzý kezinde keminde + 10° ortasha táýliktik temperatýrada salynady, údetkish +12° jaǵdaıynda qoldanyla bastaıdy. Qysqa merzimdi sól aǵyzýǵa berilgen ekpelerge jańa tilik sól aǵyzýdyń birinshi jylynyń barlyq kezeńine bir ret keýde bıiktiginde, dińniń aınalysynyń alpys paıyz mólsherinde qoldanystaǵy jelilik júktememen júrgiziledi. Sól aǵyzýdyń aldaǵy jyldaryna jańa tilikter salý kezinde qorektik jolaqtar eniniń turaqtylyǵy saqtalady. Uzaq merzimdi sól aǵyzýǵa berilgen ekpelerge jańa tilikter tilik salýdyń árbir ekinshi kezegi úshin sól aǵyzýdyń birinshi jylynyń barlyq kezeńine bir ret keýde bıiktiginde, dińniń aınalysynyń otyz-otyz bes paıyz mólsherinde qoldanystaǵy jelilik júktememen júrgiziledi. Aldaǵy tórt jylda sól aǵyzý qorektik jolaqtar eniniń turaqtylyǵyn saqtaı otyryp, qosymsha belgi salmaı eki kezektegi sól aǵyzýdyń alǵashqy alty jylyndaǵy tilikterdiń ústinen tilikter salýdyń jetpis paıyz sheginde qoldanystaǵy jelilik júktememen eki tilik salý arqyly júrgiziledi. 20. Árbir jalpaqtyq satysy úshin tilikterdiń eni tilikaralyq jolaqtar bastalǵanǵa deıin dińniń aınalasy boıynsha tilikterdiń uzyndyǵymen anyqtalady. Tilikterdiń eni men uzyndyǵyn ulǵaıtýǵa jol berilmeıdi. 21. Qysqa merzimdi (jeti jyl) jáne uzartylǵan (on jyl) sól aǵyzýǵa arnalǵan tilikaralyq jolaqtardyń jalpy eni, árbir tiliktiń eni jáne aǵashtardaǵy tilikter sany osy Qaǵıdalarǵa tıisinshe 4 jáne 5-qosymshalarda kórsetilgen. 22. Uzartylǵan jáne qysqa merzimdi sól aǵyzý osy Qaǵıdalarǵa tıisinshe 6 jáne 7-qosymshalarǵa sáıkes qaraǵaı ekpeleriniń tehnologııalyq shemasy boıynsha júrgiziledi. 23. Tilikter tilikaralyq jolaqtardyń eni birdeı bolatyndaı etip dińdi aınala ornalastyrylady. Eger tilikterdi tegis ornalastyrý múmkin bolmasa, tilikaralyq jolaqtyń eń tómengi eni on santımetrden kem bolmaýy tıis. 24. Qaraǵaı ekpelerinen sól aǵyzýdy júrgizý kezinde shaıyr aǵyzý údetkishteri retinde sýlfıt-spırt tunbasy men sýlfıt-ashytqysy ǵana paıdalanylady. Kúkirt qyshqyly paıdalanylmaıdy. 25. Sýlfıt-spırt tunbasy men sýlfıt-ashytqysy barlyq shaıyr aǵyzý merzimi boıy +12° temperatýrasy kezinde úles salmaǵynyń sý eritindisi túrinde qoldanylady. Shaıyrdy shyǵarý údetkishteri olardy qoldaný jónindegi nusqaýlyqqa qatań sáıkestikte qoldanylady. 26. Hımııalyq áseri joq tilikterdiń arasynda úzilis sýlfıt-spırt tunbasy men sýlfıt-ashytqysyn (sý eritindisin) aptasyna eki ret qoldana otyryp paıdalanylady. 27. Jańa tilik qadamynyń mólsheri, onyń tereńdigi osy Qaǵıdalarǵa 8-qosymshaǵa sáıkes júrgiziledi. 28. О́z maqsatyn oryndaǵan tuqymdyqtar, tuqym jolaqtary jáne shoq aǵashtar shaıyr aǵyzý údetkishin paıdalana otyryp, qysqa merzimdi sól aǵyzýdyń (bes-jeti jyl) barlyq kezeńinde nemese uzaq sól aǵyzý kezinde sońǵy tórt jylda tartylady. 29. Shyrsha ekpelerinde shaıyr daıyndaý sátinen bastap sól aǵyzý uzaqtyǵy úsh jyldy quraıdy. Jańa tilikter barlyq ósý kezeńi boıy ádettegideı sól aǵyzý kezinde keminde + 7° ortasha táýliktik temperatýra kezinde jasalady. 30. Shaıyr shyǵarý údetkishi retinde barlyq sól aǵyzý kezeńiniń ishinde tıisinshe 0,25 jáne 5 paıyzdan aspaıtyn qospa mólsherinde azyqtyq ashytqynyń ekstrakty nemese tunbasy qoldanylady. 31. Shyrsha aǵashtarynyń sólin aǵyzý kezinde jańa tilikterdiń kólemi, tereńdigi eki mıllımetrden aspaýy, naýa tereńdigi tórt mıllımetrden aspaýy tıis. Tilikterdiń qadamy elý mıllımetrden aspaýy tıis, tilik buryshy 40°S. Tilikaralyq jolaqtyń jalpy eni jáne tilikterdiń sany osy Qaǵıdalarǵa 9-qosymshaǵa sáıkes oryndalady. 32. Shyrshanyń sólin aǵyzý údemeli tásilmen júrgiziledi, maýsymyna seksen santımetr bıiktikten bastap jeti kúntizbelik kúnnen on tórt kúnge deıin jańa tilikter salý kezeńi kezinde on ekiden aspaıtyn jańa tilikter salynady. Dińniń bıiktigi kezinde maýsymdaǵy tilikterdiń shyǵysy elý bes santımetrden, tilikaralyq oıyq on santımetrden aspaıdy. 33. Shyrsha ekpeleriniń sólin aǵyzý aıaqtalǵannan keıin dereý kesýge kirisedi. 34. Balqaraǵaı ekpeleriniń sólin aǵyzý uzaqtyǵy shaıyrdy daıyndaǵan sátten bastap bes jyl. Jańa tilikter barlyq ósý kezeńi boıy ádettegideı sól aǵyzý kezinde keminde + 10°S ortasha táýliktik temperatýra kezinde salynady. 35. Sól aǵyzýdyń barlyq merzimi boıy údetkish retinde údetkishtiń bir lıtr jumys eritindisine on gramm qaınatylǵan as tuzyn qosa otyryp, tıisinshe 0,25 jáne 5,0 paıyzdan aspaıtyn qospa mólsherinde azyqtyq ashytqynyń eritindisi nemese tunbasy qoldanylady. 36. Balqaraǵaı aǵashtarynyń sólin aǵyzý kezinde – jańa tilikterdiń tereńdigi bes mıllımetrden aspaýy, naýa tereńdigi alty mıllımetrden, tilikterdiń qadamy elý mıllımetrden aspaıdy, tilik buryshy qyryq mıllımetr. Aǵashtardaǵy tilikaralyq jolaqtyń jalpy eni jáne tilikterdiń sany osy Qaǵıdalarǵa 9 jáne 10-qosymshalarǵa sáıkes oryndalady. 37. Úsh jyl boıy sól aǵyzý kezindegi tilikter ár qabattyń arasy bes santımetr bolatyndaı eki qabat etip ornalastyrylady, jańa tilikter eki qabatqa da bir ýaqytta: ústińgisine - údemeli, al tómengisine – báseńdeý tásilimen salynady. Tómengi qabatqa tilikter birinshi jyly júz elý santımetr bıiktiginde salynady, jańa tilikter salý kezeńi kúntizbelik jıyrma bir kúnnen kem bolmaıdy, al dińniń joǵarǵy qabatyn paıdalaný ár qabatta jylyna jıyrma bes santımetrden aspaıdy. Bes jyl boıy sól aǵyzý kezinde sól aǵyzýdyń barlyq kezeńi boıy údemeli tásildi qoldaný kózdeledi. Tilikaralyq oıyq – bes santımetr. Tilikter seksen santımetr bıiktikte (tiliktiń tómengi shekarasy) salynady. Jańa tilikter salý kezeńi on tórt kúntizbelik kún, sól aǵyzý úshin jyldyq paıdalaný dińniń joǵary betinen qyryq santımetrden aspaıdy. 38. Shaıyr daıyndaý sátinen bastap samyrsynnan sól aǵyzý uzaqtyǵy bir jyl. Samyrsyn shaıyry samyrsyn qabyǵyndaǵy dóńes jerlerdi tesý jolymen daıyndalady. Shaıyr daıyndaýdy + 16° temperatýrasy kezinde jyly, qurǵaq kúnderi dińniń tómengi jáne orta bóliginde júrgizedi. 39. Samyrsyn shaıyryn alý úshin dóńestiń tómengi bóligin shaıyr jınatyn ydysqa qoıylǵan metall tútiktiń úshkir ushymen tesedi, sodan soń dóńesten shaıyrdy syǵady. Dóńesti tesýdi jeńildetý maqsatynda aǵashtyń syrtqy eski, qatty qabyǵyn pyshaqpen nemese basqa da úshkir zatpen (jonǵyshpen) joıýǵa ruqsat etiledi. Qabyqty tazalaý jáne dóńesti kesý kezinde shel qabyqqa nuqsan keltirýge bolmaıdy. 40. Shaıyr daıyndaý aıaqtalǵan sátten bastap sol ekpelerden shaıyrdy qaıta daıyndaý bes jyldan erte júrgizilmeıdi. 3. Aǵash sólderin daıyndaý tártibi 41. Aǵash (qaıyń) sólderin daıyndaý basty maqsatta paıdalaný úshin aǵash kesýge jatatyn pisip-jetilgen jáne jasamys aǵashtar ýchaskelerinde kesýden bes jyldan erte júrgizilmeıdi. 42. Aǵash sólin daıyndaýdy júzege asyratyn orman paıdalanýshylar jumys bastalǵanǵa deıin qaıyń ekpelerin kesý josparymen baılanystyrylatyn jyldar boıynsha bólý arqyly paıdalaný kezeńine aǵash sólin daıyndaý (qaıyń ekpeleriniń sólin aǵyzý) josparyn jasaıdy. 43. Sól daıyndaý (qaıyńnyń sólin aǵyzý) oryndaryn shyǵarýǵa daıyndyq osy Qaǵıdalardyń 2-17-tarmaqtarynda kórsetilgen jumystarǵa uqsas júrgiziledi. Qaıyń ekpelerinen sólin aǵyzý aǵash kesý bıletin alǵannan keıin júzege asyrylady. 44. Qaıyń sólin aǵyzý úshin bir gektarda keminde eki júz túp aǵash sany bar bonıtettiń 1-3 synyptarynyń saý orman ýchaskeleri irikteledi. Sól aǵyzýǵa dıametri keýdeden keminde jıyrma santımetr bıik aǵashtar jiberiledi. 45. Sól aǵyzýǵa iriktelgen aǵashtardyń tamyry bóliginde tamyr moınynan elý santımetr bıiktikte mynadaı mólsherdegi aǵash dıametrine baılanysty sól aǵyzý sańylaýlarynyń oryndary belgilenedi: 1) dıametri jıyrma-jıyrma alty santımetrde – 1 sańylaý; 2) dıametri jıyrma jeti-otyz tórt santımetrde – 2 sańylaý; 3) dıametri otyz bes santımetr jáne odan joǵary santımetrde – 3 sańylaý. Arnalardy burǵylaý aldynda qatty qabyqtardyń bir bóligin shel qabyqqa nuqsan keltirmeı jonǵyshpen nemese baltamen alady. Arnalar birneshe baǵytta sóldiń jaqsy aǵýy úshin sól aǵyzý bastalǵannan keıin burǵymen burǵylanady. Arna dıametri bir santımetr, tereńdigi – eki santımetrge deıin (qabyqtyń qalyńdyǵy eseptelmeıdi). Sól bóletin aǵyn úshin naýa qoıylady, onyń astyna sól qabyldaǵyshtar ornalastyrylady. 46. Sól aǵyzý maýsymy aıaqtalǵannan keıin naýalar alynady, al sańylaýlar aǵash tyǵynmen jabylyp, aǵashtar aýrýynyń aldyn alý úshin baq tunbasymen, baq qumymen nemese ák qosylǵan balshyqpen biteledi. 47. Sól aǵyzýdyń kelesi maýsymynda jańa sańylaýlar eski sańylaýdan jıyrma santımetrden kem bolmaıtyn araqashyqtyqta burǵylanady. 48. Qaıyń sólin alý úshin qaıyń ekpeleriniń jańa kesilgen kespeaǵashtarynyń túbirleri paıdalanylady. 4. Qosalqy súrek resýrstaryn daıyndaý tártibi 49. Memlekettik orman qory ýchaskelerinde ónerkásiptik qaıta óńdeý jáne halyqtyń muqtajyn qanaǵattandyrý úshin qosalqy súrek resýrstaryn daıyndaý ormanǵa nuqsan keltirmeıtindeı etip júrgiziledi. 50. Sypyrý men órý úshin sypyrǵyshtar, butaqtar men butalar daıyndaý tazartýǵa jatatyn memlekettik orman qory ýchastkelerinde (oramdyq soqpaqtar, mıneraldy jolaqtar, órtke qarsy úzilimder, órtke qarsy jáne orman sharýashylyǵy joldarynyń boıy, óskinder men ekpelerdi saqtaý qajet bolatyn jáne basqa da alańdar), sondaı-aq orman sharýashylyǵy is-sharalaryn júrgizý kezinde kesilgen aǵashtardan júrgiziledi. 51. Kespeaǵashtarda daıyndalǵan buta ónimderi men qabyqtardy jınaý órt qaýipsizdigi sharalaryn saqtaı otyryp, súıretpe soqpaqtar men joldar boıynda alańqaı jerlerde nemese jas óskinderden bos ashyq keńistikterde júrgiziledi. 52. Aldaǵy eki jylda kesý úshin shyǵarylatyn pisip-jetilgen jáne jasamys ekpelerdegi ósip turǵan aǵashtardan qaıyńtoz daıyndalady. 53. Memlekettik orman qory ýchaskelerinde qýrap qalǵan jáne dymqyl aǵashtardyń qabyǵyn daıyndaý aǵash kesý bıletin alǵannan keıin memlekettik orman qorynyń búkil aýmaǵynda júrgiziledi. 54. Tamyrlar men túbirler (qaraǵaı túbiriniń shyrynyn) daıyndaý jańartý bolymsyz mólsherde bolǵan jaǵdaıda kespeaǵashtar jappaı kesilgennen keıin júrgiziledi. Osydan keıin ormandy jasandy túrde molyqtyrý talap etiledi. Iriktep aǵash kesý kezinde túbirlerdi qoparyp alynbaıdy. 55. Japyraqtar men búrshikter daıyndaý kespeaǵashtardyń kesilgen aǵashtarynan da, ósip turǵan aǵashtardan da olardyń der kezinde molyǵýyn qamtamasyz etetin aǵash kesý bıletinde kózdelgen kólemde júrgiziledi. Dári-dármektik maqsattarda paıdalanylatyn ósip turǵan aǵashtardan japyraqtar men búrshikter daıyndaý (jınaý) uzaq merzimdi orman paıdalaný týraly shartpen, osy Qaǵıdalarmen anyqtalady jáne ekpelerdiń jaı-kúıine teris áser etpeýi tıis. 5. Súrekdińderden sól alynýy múmkin aımaq 56. Súrekdińderden yqtımal sól aǵyzý aımaǵyna orman ornalastyrý materıaldaryna sáıkes kesilip jatqan jáne basty maqsatta paıdalaný úshin kesýge bólingen memlekettik orman qorynyń basty maqsatta paıdalanylatyn kespeaǵashtar, ósip-jetilgen jáne tolysqan súrekdińder jıyntyǵy jatady. 57. Memlekettik orman qory aýmaǵyndaǵy qaraǵaıdan, shyrshadan, balqaraǵaıdan jáne samyrsynnan yqtımal sól aǵyzý aımaǵy orman ornalastyrý materıaldaryna sáıkes kesilip jatqan jáne basty maqsatta paıdalaný úshin kesýge bólingen ósip-jetilgen jáne tolysqan súrekdińderde aıqyndalady. 58. Memlekettik orman qory aýmaǵynda súrek (qaıyń) sólderin daıyndaý úshin yqtımal sól aǵyzý aımaǵy bolyp orman ornalastyrý materıaldaryna sáıkes kesýge keminde bes jyl qalǵan basty maqsatta paıdalaný úshin kesýge jatatyn ósip-jetilgen jáne tolysqan orman ýchaskeleri aıqyndalady. О́sip-jetilgen jáne tolysqan súrekdińder kemshin bolǵan jaǵdaıda súrekdińderden yqtımal sól aǵyzý aımaǵyna orman ornalastyrý materıaldaryna sáıkes sól aǵyzýdyń aıaqtalý merzimine kesý jasyna jetetin tolysqan súrekdińder aımaǵy jatady. Memlekettik orman qory ýchaskelerinde shaıyr, aǵash shyryndaryn, qosalqy súrek resýrstaryn daıyndaý qaǵıdalaryna, sondaı-aq súrekdińderden sól alynýy múmkin aımaqqa 1-qosymsha Nysan Ekpelerdi sól aǵyzýǵa berý aktisi 20__jylǵy «___»________ ___________________________________________________________ atynan (orman mekemesi men orman sharýashylyǵyn basqarý organynyń ataýy) ________________________________________________________________ (orman mekemesi ókiliniń laýazymy, tegi, aty-jóni) sól aǵyzý úshin ___________________________________________________ 20__jylǵy «___»_______ № ___ shart negizinde áreket etetin _________________________________________________________________ (sól aǵyzýdy júrgizetin orman paıdalanýshynyń ataýy, laýazymy, tegi, aty, ákesiniń aty (bolǵan jaǵdaıda)) ókiline mynadaı ekpelerdi berdi: Ormanshylyq Oram nómiri Telim nómiri Orman qorynyń sanaty Móldek nómiri Alańy, gektar Orman ornalastyrý materıaldary boıy nshajasy, jyl Ekpeniń quramy Sól aǵyzý merzimi Uzaq merzimdi paıdalanýǵa jatady Aǵash kesý tásili Sól aǵyzýǵa jatatyn aǵash sany Sól aǵyzýǵa jatpaıtyn aǵash sany Berý sharty Eskertý bastalýy aıaqtalýy 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 Tapsyrdym ________________ ______________________________________ (qoly) (tegi, aty, ákesiniń aty (bolǵan jaǵdaıda)) Qabyldadym ______________ ______________________________________ (qoly) (tegi, aty, ákesiniń aty (bolǵan jaǵdaıda)) Memlekettik orman qory ýchaskelerinde shaıyr, aǵash shyryndaryn, qosalqy súrek resýrstaryn daıyndaý qaǵıdalaryna, sondaı-aq súrekdińderden sól alynýy múmkin aımaqqa 2-qosymsha Nysan Sól aǵyzyp turǵan ekpelerdi esepke alý kitaby ________________________________________________________________boıynsha (orman mekemesi men orman sharýashylyǵyn basqarý organynyń ataýy) ________________________________________________________ _________________________________________________________berilgen (sól aǵyzýdy júrgizetin orman paıdalanýshynyń ataýy) Ormanshylyq Oram nómiri Telim nómiri Orman qorynyń sanaty Móldek nómiri Alańy, gektar Orman ornalastyrý materıaldary boıynsha ekpeniń jasy, jyl jasy, jyl Orman ornalastyrý materıaldary boıy nsha ekpeniń quramy Ekpe bonıtetiniń synyby Aǵash kesý tásili (tutas, birtindep, iriktep) Sól aǵyzýǵa berildi Akt boıynsha erekshe belgiler Akt nómiri jáne berilgen kúni Aǵash kesý bıletiniń nómiri jáne berilgen kúni sól aǵyzý merzimi, jyl bas-talýy aıaqta-lýy 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Memlekettik orman qory ýchaskelerinde shaıyr, aǵash shyryndaryn, qosalqy súrek resýrstaryn daıyndaý qaǵıdalaryna, sondaı-aq súrekdińderden sól alynýy múmkin aımaqqa 3-qosymsha Nysan Ekpelerdi sól aǵyzýdan alý aktisi 20__jylǵy «___»________ _________________________________________________________________ atynan (orman mekemesi men orman sharýashylyǵyn basqarý organynyń ataýy) ________________________________________________________________ (orman mekemesi ókiliniń laýazymy, tegi, aty-jóni) sól aǵyzý úshin ___________________________________________________ 20__jylǵy «___»_______ № ___ shart negizinde áreket etetin _____________________________________________________________________ (sól aǵyzýdy júrgizetin orman paıdalanýshynyń ataýy, laýazymy, tegi, aty, ákesiniń aty (bolǵan jaǵdaıda)) ókilinen mynadaı ekpelerdi sól aǵyzýdan aldym: Ormanshylyq Oram nómiri Telim nómiri Orman qorynyń sanaty Móldek nómiri Alańy, gektar Orman ornalastyrý materıaldary boıynshajasy, jyl Ekpeniń quramy Sól aǵyzý merzimi Uzaq merzimdi paıdalanýǵa jatady Aǵash kesý tásili Sól aǵyzýǵa jatatyn aǵash sany Sól aǵyzýǵa jat-paıtyn aǵash sany Berý sharty Eskertý bastalýy aıaqtalýy 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 Tapsyrdym ________________ ______________________________________ (qoly) (tegi, aty, ákesiniń aty (bolǵan jaǵdaıda)) Qabyldadym ______________ ______________________________________ (qoly) (tegi, aty, ákesiniń aty (bolǵan jaǵdaıda)) Memlekettik orman qory ýchaskelerinde shaıyr, aǵash shyryndaryn, qosalqy súrek resýrstaryn daıyndaý qaǵıdalaryna, sondaı-aq súrekdińderden sól alynýy múmkin aımaqqa 4-qosymsha Qysqa merzimdi sól aǵyzýǵa arnalǵan tilikaralyq jolaqtardyń jalpy eni, árbir tiliktiń eni jáne aǵashtardaǵy tilikter Keýde bıiktigindegi tilikterdiń qalyńdyq satysy, santımetrmen Qysqa merzimdi shaıyr aǵyzý (5-7 jyl) jalpy eni, santımetr Aǵashtaǵy tilikter-diń sany, dana tilikaralyq jolaqtar árbir tilikter 1 2 3 4 20 25 38 1 24 30 45 1 28 32 56 1 32 44 56 1 36 41 36 2 40 54 36 2 44 50 44 2 48 63 44 2 52 53 55 2 56 66 55 2 60 78 55 2 60-tan astam aǵashtyń dıametrine teń Memlekettik orman qory ýchaskelerinde shaıyr, aǵash shyryndaryn, qosalqy súrek resýrstaryn daıyndaý qaǵıdalaryna, sondaı-aq súrekdińderden sól alynýy múmkin aımaqqa 5-qosymsha Uzartylǵan sól aǵyzýǵa arnalǵan tilikaralyq jolaqtardyń jalpy eni, árbir tiliktiń eni jáne aǵashtardaǵy tilikter Keýde bıiktigindegi tilikterdiń qalyńdyq satysy, santımetrmen Uzaq shaıyr aǵyzý - 10 jyl 1 – kezek (1-3 jyl). 30-35 paıyz júktememen bir tilikpen shaıyr aǵyzý 2 – kezek (4-6 jyl). 30-35 paıyz júktememen bir tilikpen shaıyr aǵyzý Aldaǵy jyldar (7-10 jyldar). 60-70 % paıyz qoldanystaǵy júktememen eki tilik arqyly shaıyr aǵyzý Jalpy eni, santımetr Tilikara-lyq jolaq, santımetr tilikter, santı-metr Tilikara-lyq jolaq, santımetr tilikter, santı-metr Tilikaralyq jolaq, santımetr tilikter, santımetr 20 24 28 32 36 40 44 48 52 56 60 44 53 60 72 77 89 94 106 108 121 134 19 22 28 28 36 36 44 44 55 55 55 25 31 32 44 41 53 50 62 53 66 78 19 22 28 28 36 36 44 44 55 55 55 25 31 32 44 44 53 50 62 53 66 78 19 22 22 28 28 36 44 44 55 55 55 60 joǵary Aǵash dıametriniń jartysyna teń Aǵash dıametriniń jartysyna teń Aǵash dıametriniń jartysyna teń Memlekettik orman qory ýchaskelerinde shaıyr, aǵash shyryndaryn, qosalqy súrek resýrstaryn daıyndaý qaǵıdalaryna, sondaı-aq súrekdińderden sól alynýy múmkin aımaqqa 6-qosymsha Qaraǵaı ekpelerinen uzaq merzimdi sól aǵyzý jolynyń tehnologııalyq syzbasy Eskertý: ortadaǵy sandar tiliktiń shekarasyn, oń jáne sol jaqtaǵy sandar - sól aǵyzý jyldaryn bildiredi. Memlekettik orman qory ýchaskelerinde shaıyr, aǵash shyryndaryn, qosalqy súrek resýrstaryn daıyndaý qaǵıdalaryna, sondaı-aq súrekdińderden sól alynýy múmkin aımaqqa 7-qosymsha Qaraǵaı ekpelerinen qysqa merzimdi sól aǵyzý jolynyń tehnologııalyq syzbasy Sól aǵyzý elý santımetr bıiktikte bastalady jáne barlyq kezeń boıy údemeli tiliktermen júrgiziledi. Eskertý: Oń jaqtaǵy sandar tiliktiń shekarasyn, ortadaǵy sandar – sól aǵyzý jyldaryn bildiredi. Memlekettik orman qory ýchaskelerinde shaıyr, aǵash shyryndaryn, qosalqy súrek resýrstaryn daıyndaý qaǵıdalaryna, sondaı-aq súrekdińderden sól alynýy múmkin aımaqqa 8-qosymsha Jańa tilik qadamynyń mólsheri, onyń tereńdigi Aǵyzý tásili Jańa tilik qadamy, santımetr Jańa tiliktiń tereńdigi, santımetr 1 2 3 Hımııalyq áser etpeı sýlfıt-spırt tunbasy men sýlfıt ashytqysyn qoldana otyryp 1,2-1,5* 1,2-2,0* 0,2-0,6 0,2-0,6 Eskertý: Ekinshi sandar jas tilik qadamynyń eń kóp mólsherin bildiredi, onyń artýyna jol berilmeýi tıis. Memlekettik orman qory ýchaskelerinde shaıyr, aǵash shyryndaryn, qosalqy súrek resýrstaryn daıyndaý qaǵıdalaryna, sondaı-aq súrekdińderden sól alynýy múmkin aımaqqa 9-qosymsha Tilikaralyq jolaqtyń jalpy eni jáne tilikterdiń sany 1,3 metr bıiktiktegi qabyqtyń qalyńdyq satysy, santımetrmen Aǵashtaǵy tilikter sany, dana Tilikaralyq jolaqtyń jalpy eni eń keminde, santımetrmen 1 2 3 20 - - 24 1 40 28 1 45 32 1 50 36 2 55 40 2 65 44 2 70 48 2 75 52 2 80 56 3 85 60 3 95 64 3 100 Eskertý: Tilikaralyq jolaqtar dińniń saý bóligine ǵana salynady. Tilikter dińdi aınaldyra teń salynady. Tilikterdi teń ornalastyrý múmkin bolmaǵan jaǵdaıda eń tar jolaq on santımetrden kem bolmaýy tıis. Eńisi bar aǵashtarda tilikaralyq jolaqtar eńis jaǵyna jáne qarama-qarsy jaǵdaıda aǵashta eki tilik bolǵan kezde qaldyrylady. Memlekettik orman qory ýchaskelerinde shaıyr, aǵash shyryndaryn, qosalqy súrek resýrstaryn daıyndaý qaǵıdalaryna, sondaı-aq súrekdińderden sól alynýy múmkin aımaqqa 10-qosymsha Aǵashtardaǵy tilikaralyq jolaqtyń jalpy eni jáne tilikterdiń sany 1,3 m, sm bıiktiktegi qabyqtaǵy qalyńdyq satysy, santımetrmen Aǵashtaǵy tilikter sany, dana Tilikaralyq jolaqtyń jalpy eni eń keminde, santımetrmen 1 2 3 20 1 15 24 1 15 28 1 20 32 1 20 36 2 25 40 2 25 44 2 25 48 2 30 52 2 35 56 2 35 60 2 40 64 3 40 Eskertý: Tilikaralyq jolaqtar dińniń saý bóligine ǵana salynady. Tilikter dińdi aınaldyra teń salynady. Tilikterdi teń ornalastyrý múmkin bolmaǵan jaǵdaıda eń tar jolaq on santımetrden kem bolmaýy tıis. Eńisi bar aǵashtarda tilikaralyq jolaqtar eńis jaǵyna jáne qarama-qarsy jaǵdaıda aǵashta eki tilik bolǵan kezde qaldyrylady. Buıryq Qazaqstan Respýblıkasynyń Ádilet mınıstrliginde 2015 jylǵy 5 maýsymda Normatıvtik quqyqtyq kesimderdi memlekettik tirkeýdiń tizilimine №11282 bolyp engizildi.